برنامه ريزی در آموزش عالی

 


پست الکترونيک

سه‌شنبه ۱٤ مهر ،۱۳۸۳

فرايند و هدف برنامه ريزي آموزشي در دانشگاهها

 

  فرايند و هدف برنامه ريزي آموزشي در دانشگاهها 

انجام برنامه ريزي آموزشي نيازمند طي گامهاي متوالي است؛ تهيه وتدوين برنامه هاي اجرائي بطور كلي شامل مراحل ذيل است:

1)تعيين اهداف آموزشي: بدون وجود ايده هاي آشكار از اهداف آموزشي، نظام آموزشي به مشابه كشتي اي است كه دراقيانوس كه مقصدي ندارد، چنين كشتي اي نمي تواند مسيرش را ترسيم كندو بدور خود خواهد چرخيد. 58 برنامه ريزي با تعيين اهداف آغاز مي شود. دراين مرحله برنامه ريزان آموزشي با تكيه برفلسفه وارزشهاي جامعه اهداف نظام آموزشي را تعيين مي كنند. 59  درتعيين اهداف وتحقق آنها شرايط و ضوابط سنجش پذيري ، تحقق پذيري پذيرفتن و وجود همخواني وتوفق ميان آنان ضروري است. 60

2)بررسي وضعيت موجود: براي آنكه راه خود را به سوي مقصد آموزش وپرورش بيابيم، بايد علاوه برتعيين مقصد، شناسايي روشني از نقطه مبدأ داشته باشيم. به عبارت ديگر بايد بدانيم چه عوامل وشرايطي باعث شده است كه آموزش وپرورش را دروضع كنوني آن قراردهد و رونداين عوامل به چه سويي است. اگر از وضع كنوني تصوير روشني در دست نداشته باشيم چگونه مي توانيم  شكل آينده را رسم كنيم. 61

        براي اين امر بايد قوتها، ضعفها، فرصتها وتهديدهاي نظام آموزشي شناسايي شوند. براي انجام اين مهم فعاليتهاي ذيل از سوي برنامه ريزان آموزشي الزامي است:

الف) تجزيه وتحليل نقاط قوت كه در مرحله اجراي استراتژيها وتاكتيكها مؤثر خواهد بود.

ب)تعيين نقاط ضعف كه بايد براي دستيابي به هدف نهايي اصلاح شود.

ج)تعيين فرصتهاي موجود درمحيط كه بدون استفاده مانده است.

د)كشف تهديدهاي موجود در محيط كه ميتوان ازآنها پرهيز كرد وياتأثير منفي آنهاراكاهش داد.  62 علاوه براين برنامه ريزان بايد با روندهاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و وضعيت جامعه وجهت آن آشنا بوده و بتوانند

تشخيص دهند با توجه به شرايط جامعه، چه اهدافي مي بايست داشته باشند وبراي تحقق اين اهداف چه تداركاتي لازم است. همچنين بايد از انتظارات جامعه نسبت به دانشگاهي كه در آن فعاليت    مي كنند آگاهي داشته و از سياستهاي آموزشي دولت خود مطلع بوده واز نيروهاي داخلي وخارجي دانشگاه خود اطلاع داشته باشند.

3)آينده نگري: برنامه با آينده سروكار دارد، دانشگاه درهنگام تصميم گيري بايد براي ترسيم مسير واقعي جهت دستيابي به اهدافش، نيروهاي احتمالي مؤثر در آينده اش را دريابد براي چنين دريافتي، برنامه ريزان آموزشي بايد ازبهترين حقايق وابزار تحليلي كه دراختيار دارند بهره گيرند. 63  بنابراين برنامه ريزان آموزشي بايد بدانند كه پيشرفت واقعي فقط از طريق ارتباط آرمانها واهداف اندازه گيري مي شود وهدفها بايد روشن، بدون ابهام، صريح، قابل سنجش، منطقي، دست يافتني، داراي اولويت زياد، مستدل، وقابل حصول وقابل حسابرسي باشد. دراين مرحله وضعيت كنوني نظام آموزشي با ملاحظه چشم انداز آتي آن مورد ارزيابي قرار ميگيرد.

4)ارزيابي شقوق مختلف وانتخاب شق مناسب: دراين مرحله، شقوق و راهكارهاي مورد نظر براي رسيدن به اهداف مورد ارزيابي قرار مي گيرد. انتخاب يكي از شقوق وراهكارها مشكل اساسي برنامه ريزي است. مبهم بودن آينده ومسائل ومشكلات مالي وعوامل اجتناب ناپذير ديگر، فرايند ارزيابي وگزينش را خيلي مشكل وبغرنج    مي سازد. 64

        مسيرهاي آتي نظام آموزشي ،چنانكه قبلاًبيان شده باانواعي ازفشارها ومشكلات محدود مي شوند.درمدل«رويائي»وبيان آ رمانها وآمالهاي متهورانه ،كه اساساًتحقق آنهادرواقعيت ناممكن است،عنايت اندكي به فشارهاومحدوديت هاي موجودمي گردد.فشارهاوتنگناهاي موجود،صرفاًمادي واقتصادي نيست بلكه آنها     مي تواند شامل تنگناهاي سياسي،.جامعه شناختي ،مديريتي وروانشناختي باشد.    برنامه ريزآموزشي كه فشارها ومحدوديت هاي عمده را در بررسي ومداقه اش ازشقوق مختلف دستيابي به اهداف ،ناديده انگارد،نااميدي وحرمان به ارمغان خواهدآورد. 65

      لذابرنامه ريزي بايد واقع بينانه باشد ، يعني امكانات ومنابع وهمچنين تنگناها وموانع را اعم ازمالي،اداري،فني،اجتماعي،اقتصادي وغيره درنظرگيرد.به عبارت ديگرحوزه امكانات راكه ازتلاقي خواستها ومنابع تنگناهابه دست مي آيدتشخيص دهدودرداخل حوزة امكانات،به شقوق وراههاي مختلفي كه براي رسيدن به مقصد امكان پذيرهستند،.دست يابدومزاياومعايت آنها رابايكديگرمقايسه كندوسنجد؛وبهترين راانتخاب كند. 66

5)تدوين برنامه هاي عملياتي : برنامه مبنايي براي عمل مي باشد.  دريك برنامه آموزشي ؛تازمانيكه برنامه به طرحهاوفعاليتهاي ويژه كه داراي قلمروشايسته است ،تقسيم نگردد اين برنامه بيش ازيك طرح آزمايشي كوچك ونامشخص ،چيزديگري نخواهد بود. 67 لذا آنچنانكه مشخص گرديد پس ازتعيين راهبرد مناسب ،تعيين    برنامه هاي عملياتي با سياست هاوخط مشي هاي اجرايي ضروري مي نماياند.

خط مشي هاي اجرائي،نحوه انجام عمليات ،منابع انساني،مادي ومالي موردنيازورفتاراعضاي دانشگاه را رهبري مي نمايد،برنامه هاي عملياتي ،معمولاًبه صورت طرحها وپروژه هاي كاملاً مشخص ، دقيق وقابل ارزيابي ومرتبط ووابسته است.چنين برنامه هايي،زمينه رابراي اجرا و ارزيابي برنامه فراهم مي آورد.

6)برنامه ريزي بودجه عمليات : تنظيم برنامه عمليات ،بابودجه بندي، طبق روشهاي علمي جديدارتباط تفكيك ناپذيردارد. به عبارت ديگر،بودجه بندي طبق روشهاي جديد طريقه اي است كه به منظورتنظيم برنامه عمليات وپيش بيني هزينه لازم براي اجراي آن بكارمي رود.دربرنامه ريزي بودجه عمليات ،پس ازتعيين عمليات كه دانشگاه به منظورنيل به هدف معيني پيشنهاد مي كند، نخست؛هزينه عمليات طبق روشهاي علمي برآورده گرديده وآنگاه منابع تحصيل درآمد به منظورپرداخت مخارج عمليات مشخص مي گردد. 68

7)ارزيابي تكويني برنامه تدوين شده : استفاده از ارزيابي تكويني براي برنامه تهيه شده قبل ازاجراي آن ضروري است.زيرادرارزيابي تكويني،تاكيدعمده برروي «فرايند» برنامه است واطلاعات حاصل شده مي تواند براي اصلاح برنامه درطي تكوين يا درجريان اجراي آن مورداستفاده قرارگيرد.پس قبل ازاجراي نهايي هربرنامه،تجزيه وتحليل وارزيابي تمامي عناصر برنامه ضروري است.بررسي وارزيابي مجدد اهداف و اطلاعات بدست آمده درمورد وضعيت وآينده نظام آموزشي ضروري است.همچنين بهره گيري ازنظرات متخصصان وكارشناسان متعدددرموردبرنامه تدوين شده وارزيابي مقدماتي وآزمايشي برنامه دراين مرحله سبب اصلاح نقاط ضعف ومبهم برنامه ميگردد.

8)اجراي برنامه: نحوه اجراي يك برنامه آموزشي ازچگونگي تهيه آن پراهميت تراست.اولاً:براي اينكه ،تاوقتي يك برنامه به اجرا درنيامده است؛مانند اين است كه وجودندارد ثانياً: بهترين برنامه آموزشي  به علت اجراي ناقص مي تواند نتايج دلسردكننده اي به دست دهد.  درحالي  كه از يك برنامه  نارسا ،درصورتي كه درست اجراشود ،مي توان نتايج ررضايت بخشي بدست آورد.69    

   تعيين اهداف دانشگاهي

در مورد فرايند ومراحل برنامه ريزي اتفاق نظر وجود ندارد.اما براساس ديدگاه اكثر صاحبنظران تعيين اهداف،نخستين گام دربرنامه ريزي محسوب مي گردد. 70       برنامه ريزي با تعيين هدف آغازميشود.هدفها،اولاً:معرف دانشگاه بوده وموجوديت آنرا توجيه مي كنند.ثانياً:زمينه هماهنگي فعاليتهاي دانشگاه را فراهم آورده ووظايف رابه هم مرتبط مي سازند ثالثاً :به عنوان ملاكهاي ارزيابي مورداستفاده قرار         مي گيرند.71 يك برنامه آموزشي روش منطقي براي دستيابي به يك هدف است.هيچ برنامه اي نمي تواند موفق  باشد ، مگراينكه اهدافش قبلاًبطورصريح وروشن تعريف شده باشد.بدون هدف هيچ پيشرفتي رانمي توان درآينده قابل تحقق دانست. 72

     اهداف يك تخمين موقت،اما دقيق درارتباط بانتايج مطلوب آينده هستند        كه نمي توان بادقت بسيار آنراپيش بيني كرد اما شما انتظارداريدكه با تلاش وكوشش به آن اهداف دست يابيد.اهداف مي بايستي داراي هشت ويژگي باشند؛ مناسب،ممكن،قابل قبول، ارزشمند،قابل دسترس ،انعطاف پذير،قابل اندازه گيري ،قابل پذيرش تعهداجرا. براساس ديدگاه گروس(1968)براي دانشگاه ،پنج هدف وجود دارد:

1)اهداف برونداد

  اهداف برونداد دانشگاه ،سه دسته مي باشند:

  الف)اهداف دانشجو-مدار: اهداف دانشجومدار با رشد شخصي،اجتماعي،جسماني ،اخلاقي وعقلاني دانشجويان مرتبط است .همچنين پرورش احترام به فرهنگ وتاريخ ازسوي دانشجويان وآمادگي آنان براي كسب شغل وايفاءوظايف شهروندي درارتباط بااين اهداف مي باشد.

 ب)اهداف تحقيق-مدار: اهداف تحقيق –مدارمربوط به تحقيقات محض وكاربردي است  كه دردانشگاه جهت ياري به توسعه كشورورشد انساني انجام مي گيرد.

ج)اهداف خدمت-مدار: اهداف  خدمت-مدار دانشگاه مرتبط با ارائه خدمات دانشگاه ازجمله خدمات اجتماعي، نشرعقايد، توسعه آموزش، حفظ ميراث فرهنگي، اكتساب وانتقال تكنولوژي وغيره مي باشد.

 

2)اهداف انطباق

اهداف انطباق مربتط با تلاشهايي است كه دانشگاه انجام ميدهد تا خودش را با محيط پيرامونش هماهنگ نمايد. اين تلاشها برجذب دانشجويان، كاركنا ومنابع مالي ومادي متمركز است. همچنين اهداف انطباق، فعاليتهايي است كه ازسوي دانشگاه انجام     مي پذيرد تا ازعوامل بيروني كه دررشد وحفظ سيستم دانشگاهي مؤثر است اطمينان حاصل شود.

 3)اهداف مديريت

اهداف مديريت در ارتباط كسب اطمينان از اين است كه آيا نظام در راستاي حصول به اهداف حركت مي كند يانه. اينها اهدافي مانند تضمين حقوق كاركنان، تدريس، ملاحظه مشاركت افراد ذيربط، ارتباط استاد ودانشجو، هماهنگي نظام دانشگاهي با ايدئولوژي ملي/ ايالتي، هماهنگي ميان دانشكده ها ، توجه به سطوح متفاوت آموزش وپرورش وغيره مي باشد.

4)اهداف انگيزشي

اهداف انگيزشي شامل تأمين آزادي آموزشي استاد، فراهم آوردن محيط رضايت بخش براي فعاليت اعضاءهيأت علمي وتأمين فعاليتهاي همه جانبه براي دانشجو است.

5)اهداف موقعيت

اهداف موقعيت مرتبط با حفظ كيفيت بالا در همه برنامه دانشگاهي و بروزكردن فعاليت دانشگاهي وارتقاء جايگاه نظام دانشگاهي است. 73

        باتوجه به موارد ذكر شده در اهداف، به طور كلي براي دانشگاهها دو هدف كلي مي توان بيان كرد:

الف)برنامه ريزي براي بهبود كيفيت آموزش كه شامل بهبود كيفيت فعاليتهاي مديريت،  اعضاءهيات علمي، دانشجويان پژوهش است.

ب)برنامه ريزي گسترش آموزش عالي در دانشگاهها براساس نياز به تأمين منابع انساني براي بخشهاي متعدد اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي،سياسي

م رضا نيستاني

پيام هاي ديگران ()